Melodias de além-Pirinéus na lírica galego-portuguesa: os cantares em maneira de proençal
DOI:
https://doi.org/10.34619/xz5b-opyjPalavras-chave:
Contrafacta, Cantigas medievais, Música, Dom Dinis, Lopo Lias, Peire VidalResumo
Este artigo descreve o trabalho realizado em Lisboa com vista à construção da base de dados em linha Cantigas de seguir: modelos occitânicos e franceses, permitindo avaliar o cumprimento dos seus objectivos: reunir informação dispersa sobre cantigas galego-portuguesas com possíveis modelos extra-peninsulares, fomentar a compreensão histórica da tradição, permitir novas percepções filológicas de textos selecionados, ampliar as versões musicais autênticas disponíveis e, tendo em conta o enquadramento melódico das canções, refinar a sua interpretação. Em consequência deste projecto, identificámos 36 poemas compostos a partir de canções em língua occitana ou francesa (destacando-se, como autor, Peire Vidal); desses poemas, 21 têm música recuperável a partir de 14 melodias conservadas em fontes medievais. Esta perspectiva comparativa permitiu que três cantigas, entre as quais duas composições de Dom Dinis, fossem aqui reeditadas ou reinterpretadas.
Referências bibliográficas
Fontes
Fontes impressas
Cantigas d'escarnho e de mal dizer dos cancioneiros medievais galego-portugueses. Ed. Manuel Rodrigues Lapa. Lisboa, Sá da Costa, 1998.
Il trovatore Guillem Augier Novella. Ed. Monica Calzolari. Modena: Mucchi, 1986.
Estudos
ALVAR, Carlos – “Johan Soárez de Pavha, ‘Ora faz’ost’o senhor de Navarra’”. In Philologica Hispaniensa in honorem Manuel Alvar. Vol. III. Madrid: Gredos, 1986, pp. 7-12.
BELTRÁN, Vicenç – “Los trovadores en las cortes de Castilla y León: Bonifaci Calvo y Ayras Moniz d'Asme”. Cultura neolatina 45 (1985), pp. 45-57.
BILLY, Dominique, et al. – La lirica galego-portoghese: Saggi di metrica e musica comparata. Roma: Carocci, 2003.
BREA, Mercedes (coord.) – Lírica profana galego-portuguesa: Corpus completo das cantigas medievais. 2 Vols. Santiago de Compostela: Centro Ramón Piñeiro, 1996.
CALVIA, Antonio – “La música del Pergamino Vindel”. In ARBOR ALDEA, Mariña (coord.) –Pergamino Vindel. Barcelona: M. Moleiro Editor, 2016, pp. 57-78.
CANETTIERI, Paolo – “Il contrafactum galego-portoghese di un descort occitânico”. In TORO PASCUA, María Isabel (coord.) – Actas del III Congreso de la Asociación Hispánica de Literatura Medieval (Salamanca, 3 al 6 de octubre de 1989). Salamanca: Departamento de Literatura Española e Hispanoamericana, 1994, pp. 209-217.
CANETTIERI, Paolo; PULSONI, Carlo – “Para un estudio histórico-xeográfico e tipolóxico da imitación métrica na lírica galego-portuguesa. Recuperación de textos trovadorescos e troveirescos”. Anuario de Estudos Literarios Galegos (1994), pp. 11-50; versão italiana in BILLY, Dominique, et al. – La lirica galego-portoghese: Saggi di metrica e musica comparata. Roma: Carocci, 2003, pp. 113-165.
CANETTIERI, Paolo; PULSONI, Carlo – “Contrafacta galego-portoghesi”. In PAREDES, Juana (coord.) – Medioevo y literatura: Actas del V Congreso de la Asociación Hispánica de Literatura Medieval. Vol. 1. Granada: Universidad de Granada, 1995, pp. 479-498.
DIJKSTRA, Catharina T. J. – La Chanson de Croisade: Etude thématique d'un genre hybride. Amsterdão: Schiphouwer en Brinkman, 1995.
FASSANELLI, Rachele – “Contrafacta galego-portoghesi: nuovi contributi”. In LUCÍA MEGÍAS, José Manuel (coord.) – Editar textos medievales en el siglo XXI, San Millán de la Cogolla: Cilengua, 2024, pp. 261-281.
FERREIRA, Manuel Pedro – O Som de Martin Codax — Sobre a dimensão musical da lírica galego-portuguesa (séculos XII-XIV). Lisboa: Imprensa Nacional - Casa da Moeda, 1986.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Cantiga de seguir”. In Dicionário de Literatura Medieval Galega e Portuguesa. Dir. Giuseppe Tavani e Giulia Lanciani. Lisboa: Caminho, 1993, pp. 141-142.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Afinidades musicais: as cantigas de loor e a lírica profana galego-portuguesa”. In SIMÕES, Manuel, et al. – Memória dos Afectos — Homenagem da Cultura Portuguesa a Giuseppe Tavani. Lisboa: Colibri, 2001, pp. 187-205; reimpresso in FERREIRA, Manuel Pedro – Aspectos da Música Medieval no Ocidente Peninsular. Vol. I: Música palaciana. Lisboa: Imprensa Nacional - Casa da Moeda / Fundação Calouste Gulbenkian, 2009.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Indícios de contactos poético-musicais entre a cultura trovadoresca e a cultura árabo-andaluza”. Xarajîb: Revista do Centro de Estudos Luso-árabes de Silves 2 (2002), pp. 107-113; reimpresso in FERREIRA, Manuel Pedro – Aspectos da Música Medieval no Ocidente Peninsular. Vol. I: Música palaciana. Lisboa: Imprensa Nacional - Casa da Moeda / Fundação Calouste Gulbenkian, 2009, pp. 113-119.
FERREIRA, Manuel Pedro – Cantus coronatus: 7 cantigas d’El-Rei Dom Dinis. Kassel: Reichenberger, 2005.
FERREIRA, Manuel Pedro, “Alfonso X, compositor”. Alcanate. Revista de Estudios Alfonsíes 5 (2006-2007), pp. 117-137, reimpresso in FERREIRA, Manuel Pedro – Aspectos da Música Medieval no Ocidente Peninsular. Vol. I: Música palaciana. Lisboa: Imprensa Nacional - Casa da Moeda / Fundação Calouste Gulbenkian, 2009, pp. 282-302.
FERREIRA, Manuel Pedro – Aspectos da Música Medieval no Ocidente Peninsular. Vol. I: Música palaciana. Lisboa: Imprensa Nacional - Casa da Moeda / Fundação Calouste Gulbenkian, 2009.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Paródia e contrafactum: em torno das cantigas de Afonso X, o Sábio”. In LOPES, Graça Videira; MASINI, Manuele (coord.) – Cantigas trovadorescas: da Idade Média aos nossos dias. Lisboa; Pisa: Instituto de Estudos Medievais, 2014, pp. 19-43.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Medieval Iberian Song in its Mediterranean Context: from Andalusian Muwashshahat to the Cantigas de Santa Maria”. In KNIGHTON, Tess; SKINNER, David (eds.) – Music and Instruments of the Middle Ages: Essays in Honour of Christopher Page. Woodbridge: The Boydell Press, 2020, pp. 61-75.
FERREIRA, Manuel Pedro – “Internal and External Rhymes in Galician-Portuguese Cantigas: Musical Strategies”. In DI SANTO, Federico (ed.) – La rima tra filologia, metrica e musica dal Medioevo al Rinascimento. Berlim: Freie Universität, 2023, pp. 21-39.
FRANK, István – Répertoire métrique de la poésie des troubadours. 2 vols. Paris: Champion, 1953-1957.
GONÇALVES, Elsa – “Intertextualidades na poesia de D. Denis”. In GONÇALVES, Elsa – De Roma ata Lixboa. Estudos sobre os cancioneiro galego-portugueses. A Coruña: Real Academia Galega, 2016, pp. 219-232.
LOPES, Graça Videira – Cantigas de Escárnio e Maldizer dos Trovadores e Jograis Galego-Portugueses. Lisboa, Editorial Estampa, 2002.
LOPES, Graça Videira; FERREIRA, Manuel Pedro (coords.) – Do canto à escrita: novas questões em torno da lírica galego-portuguesa: Nos cem anos do pergaminho Vindel. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais (IEM NOVA/FCSH); Centro de Estudos de Sociologia e Estética Musical (CESEM NOVA FCSH), 2016.
LORENZO GRADÍN, Pilar – “Los lais de Bretanha: de la compilación en prosa al cancioneiro”. e-Spania [Online] 16 (Dezembro 2013).
LORENZO GRADÍN, Pilar – “Les clairs-obscurs des lais galégo-portugais. Circulation et réemploi des romans arthuriens”. Cahiers de Civilisation Médiévale 59 (2016), pp. 159-176.
MARCENARO, Simone – “Pellegrinaggi di testi? Due nuove ipotesi sui «contrafacta» galego-portoghesi di testi occitani” In CORRAL DÍAZ, Esther – Marsupiis Peregrinorum. Circulación de textos e imágenes alrededor del camino de Santiago en la Edad Media. Florença: Edizioni del Galluzzo, 2010, pp. 471-484.
MONTERO SANTALHA, José-Martinho – As Rimas da poesia trovadoresca galego-portuguesa: catálogo e análise. A Coruña: Universidade da Coruña, 2000. Tese de doutoramento.
MORLINO, Luca – Il trovatore Peire Guillem. Identificazione ed edizione critica. Pádua: Universidade de Pádua, 2005. Tesi di Laurea quadriennale in Lettere.
MÜLLER, Johannes – Die Gedichte des Guillem Augier Novella, Eines provenzalischen Trobadors aus dem Anfange des XIII. Jahrhunderts. Halle: Max Niemeyer, 1898.
PADEN, William – “Contrafacture between Occitan and Galician-Portuguese”. La Corónica 26/2 (1998), pp. 49-63.
PADEN, William – “Contrafacture between Occitan and Galician-Portuguese (II): the case of Bonifaci Calvo”. Tenso 13/2 (1998), pp. 50-71.
PARKINSON, Stephen – “Géneros imaginados na lírica galego-portuguesa: a ‘cantiga de seguir’ e a ‘cantiga de vilãos’”. In ZINATO, Andrea; BELLOMI, Paola – Poesía, poéticas y cultura literária. Como; Pavia: Ibis, 2018, pp. 375-390.
PELLEGRINI, Silvio – “Il canzoniere di D. Lopo Liáns”. In Varietà romanze. Bari: Adriatica Editrice, 1977, pp. 44-82.
RAMOS, Maria Ana – “De um antigo canto em francês a textos tardios em galego-português: Os lais”. In LOPES, Graça Videira; FERREIRA, Manuel Pedro (coords.) – Do canto à escrita: novas questões em torno da lírica galego-portuguesa: Nos cem anos do pergaminho Vindel. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais (IEM NOVA/FCSH); Centro de Estudos de Sociologia e Estética Musical (CESEM NOVA FCSH), 2016, pp. 59-92.
ROSSELL, Antoni – “Una nuova interpretazione intermelodica e intertestuale della lirica galego-portoghese”. In BILLY, Dominique, et al. – La lirica galego-portoghese: Saggi di metrica e musica comparata. Roma: Carocci, 2003, pp. 167-222.
ROSSELL, Antoni – Literatura i música a l'edat mitjana: lírica. Barcelona: Dinsic, 2004.
RIO RIANDE, María Gimena del; ROSSI, Germán Pablo – “Apuntes para a la reconstrucción filológico-musicológica de los lais de Bretaña gallego-portugueses: el caso del anónimo D’ un amor eu cant’ e choro (B4, Va4)”. Revista del Instituto de Investigación Musicológica “Carlos Vega” 29 (2015), pp. 89-118.
TAVANI, Giuseppe – Arte de trovar do Cancioneiro da Biblioteca Nacional de Lisboa: Introdução, edição crítica e fac-símile. Lisboa, Edições Colibri, 1999.
VIEIRA, Yara Frateschi – “Os Lais de Bretanha e a questão das ‘bailadas’”. In LOPES, Graça Videira; FERREIRA, Manuel Pedro (coords.) – Do canto à escrita: novas questões em torno da lírica galego-portuguesa: Nos cem anos do pergaminho Vindel. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais (IEM NOVA/FCSH); Centro de Estudos de Sociologia e Estética Musical (CESEM NOVA FCSH), 2016, pp. 43-58.
ZIINO, Agostino – “Caratteri e significato della tradizione musicale trobadorica”. In TYSSENS, Madeleine (ed.) – Lyrique romane médiévale: La tradition des chansonniers. Actes du colloque de Liège, 1989. Liège: Bibliothèque de la Faculté de Philosophie et Lettres de l'Université de Liège, 1991, pp. 85-218.
Discografia
CEREMUZYNSKA, Paulina - E moiro-me d'amor: Cantigas de desexo e soidade. Santiago de Compostela: Xunta de Galicia, 2006.
MANSELIÑA – Maria Pérez se maenfestou. Cantigas de escarnio a María Balteira. Sevilha: Lindoro, 2021.
VOZES ALFONSINAS – O Tempo dos Trovadores / The Time of the Troubadours, Lisboa: Strauss / Ministério da Cultura – PortugalSom, 2000.
VOZES ALFONSINAS – Sons da Corte e do Culto em Portugal: Cantigas em maneira de proençal. Mpmp / CESEM - História Temática da Música em Portugal e no Brasil, 2025.
Downloads
Downloads
Publicado
Como Citar
Edição
Secção
Licença
Direitos de Autor (c) 2025 Medievalista

Este trabalho encontra-se publicado com a Licença Internacional Creative Commons Atribuição 4.0.

















