Em outra dimensão: O espaço e o tempo imaginários na Europa medieval

Autores

DOI:

https://doi.org/10.34619/bhfm-8quh

Palavras-chave:

Preeminência espacial, tempo linear, tempo circular, espaço ausente, tempo suspenso

Resumo

O espaço e o tempo quotidianos na Europa medieval já foram objeto de muitos e valiosos estudos, mas ainda são insuficientes os que abordam essas dimensões pelo prisma do imaginário. Para isso, é preciso lançar mão tanto de material teológico quanto folclórico, de fontes escritas e iconográficas, de recursos historiográficos bem como linguísticos. E, sobretudo, examinar o espaço e o tempo de forma articulada. Tal intenção justifica-se pelo facto de as noções de espaço ausente e de tempo suspenso terem ocupado lugar importante na sensibilidade e na religiosidade daquela época.

 

Referências bibliográficas / Bibliographical references

Fontes / Sources

Fontes manuscritas / Manuscripts sources

Bible moralisée. Oxford: Bodleian Library, ms. 270B. Disponível em <https:// digital.bodleian.ox. ac.uk/objects/4cf7e9d2-c06e-4029-a3b1-152736320897 /surfaces/80b52806-e3a1-41ef-9249-c1347c27ef26/>, copiado em 7/11/2024.

HONÓRIO AUGUSTODUNENSE – Clavis physicae. Paris: BnF, ms. lat. 6734. Disponível em <https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/ btv1b10023855n/ f12.item#>, baixado em 13/10/2024.

ISIDORO DE SEVILHA – Etymologiarum. Aix-en-Provence: Bibliothèque Municipale, ms. 25. Disponível  em <https://portail.biblissima.fr/ark:/43093/mdatac299fdf80 661e3e7574b525931f3ea2eaf316c8e>, consultado em 14/2/2025.

MAPA DE EBSTORF – Destruído em 1943, reconstruído por Rudolf Wieneke em 1953. Disponível em <https://museumlueneburg.de/die-ebstorfer-weltkarte/>, consultado em 14/2/ 2025.

MAPA DE FRA MAURO. Veneza: Biblioteca Marciana, Sala Sansovino, Inv. nº 106173. Disponível em <https://mostre.museogalileo.it/framauro/it/ esplorazione-interattiva/esplora-la-mappa.html>, importado em 22/10/2024.

Psalterium. Paris: BnF, ms. lat. 8846. Consultado em 23/3/2025 em <https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b10551125c/f11.item>.

 

Fontes impressas / Printed sources

AFONSO X, O SÁBIO – Cantigas de Santa María. Ed. Walter Mettmann. Madri: Castalia, 1986, vol. III.  

AGOSTINHO – Sermones. Patrologia Latina 38. Paris: J.-P- Migne, 1863.

AGOSTINHO – Le Lettere. Ed. Maurina e Aloys Goldbacher, trad. Luigi Carrozzi. Opera omnia di Sant’Agostino 19 e 22. Roma: Città Nuova, 1971.

AGOSTINHO – Les Confessions. Ed. Martin Skutella, trad. Eugène Tréhorel e André Bouissou. Œuvres de saint Augustin 14. Paris: Desclée de Brouwer, 1980.

AGOSTINHO – La Genèse au sens littéral. Ed. Joseph Zycha, trad. Paul Agaësse e Aimé Solignac. Paris: Institut d’Études Augustiniennes, 2000.

ALAIN DE LILLE – La plainte de la Nature. Ed. Nicolaus Häring, trad. Françoise Hudry. Paris: Les Belles Lettres, 2013.

Biblia Vulgata. Ed. Alberto Colunga e Laurentio Turrado. Madri: BAC, 2005.

BONCOMPAGNO DE SIGNA – Rhetorica Novissima. Ed. Augusto Gaudentio. Bibliotheca Iuridica Medii Aevi 2. Bolonha: Libreria dei Fratelli Treves di Pietro Virano, 1892.

CÍCERO – De oratore.  Ed.-trad. Edward W. Sutton e Harris Rackham. Loeb Classical Library. Londres: Heinemann, 1948.

Conto de Amaro. Ed. Eugen Heinen. Die altportugiesische Amaro-Legende. Kritische Ausgabe der ältesten Fassung. Bamberg: Schadel und Wehle, 1973.

Conto de Amaro. Ed. Elsa Maria Branco da Silva. In Navegação de S. Brandão nas Fontes Portuguesas Medievais. Ed. Aires Augusto Nascimento. Lisboa: Colibri, 1998, pp. 243-281. 

Cronica di Pisa. Ed. Cecilia Iannella. Roma: Istituto Storico Italiano per il Medio Evo, 2005.

DANTE ALIGHIERI – La Divina Commedia. Ed. Giuseppe Vandelli. Milão: Hoepli, 1979.

DANTE ALIGHIERI – Vita nuova. Ed. Guido Davico Bonino. Milão: Arnoldo Mondadori, 1985.

De triplici habitaculo. Patrologia Latina 40. Paris, J.-P. Migne, 1865, col. 991-998.

Die Epistola presbiteri Johannis’ lateinisch und deutsch: Überlieferung, Textgeschichte, Rezeption und übertragungen im Mittelalter. Ed. Bettina Wagner. Tübigen: Niemeyer, 2000.

Documentos gallegos de los siglos XIII al XVI. Ed. Andrés Martínez Salazar. La Coruña: Casa de Misericordia, 1911.

DUARTE – Leal Conselheiro. Ed. Joseph Piel. Lisboa: Bertrand, 1942.

ENÓDIO – Carmina. Patrologia Latina 63. Paris: J.-P-Migne, 1847, cols. 309-362.    

GERVÁSIO DE TILBURY – Otia imperialia. Ed.-trad. Shelagh Banks E. e James W. Binns. Oxford: Clarendon, 2002.

GONÇALO DE BERCEO – Vida de Santo Domingo de Silos. Ed. Teresa Labarta de Chaves. Madri: Castalia, 1979. 

GOSSOUIN DE METZ – Imagem do mundo. Ed.-trad. Margarida Santos Alpalhão. Lisboa: Instituto de Estudos Medievais, 2010.

GUILHERME DE CONCHES – Glosae super Platonem. Ed. Edouard Jeauneau. Textes Philosophiques du Moyen Âge 13. Paris: Vrin, 1965.

HONÓRIO AUGUSTODUNENSE – Hexaemeron. Patrologia Latina 172. Paris: J.-P-Migne, 1854, cols. 253-268.

HONÓRIO AUGUSTODUNENSE – Elucidarium. Ed. Yves Lefevre. Paris: De Boccard, 1954.

HONÓRIO AUGUSTODUNENSE – Imago mundi. Ed. Valerie Flint. Archives d’histoire doctrinale et littéraire du Moyen Âge 57 (1982), pp. 7-151.

HUGO DE SAINT-VICTOR – De Archa Noe. Ed. Patrice Sicard. Corpus Christianorum Continuatio Medievalis 176. Turnhout: Brepols, 2001.

HUGO DE SAINT-VICTOR – Didascálicon. Da arte de Ler. Ed. Charles H. Buttimer, trad. António Marchionni. Petrópolis: Vozes, 2001.

ISIDORO DE SEVILHA – Etimologías. Ed. Wallace Lindsay, trad. José Oroz Reta e Manuel-Antonio Marcos Casquero. Madri: BAC, 2009.

JOÃO DE ARRÁS –Mélusine, ou la noble histoire de Lusignan. Ed.-trad. Jean-Jacques Vincensini. Paris: Librairie Générale Française, 2003.

JOÃO ESCOTO ERÍGENA – Periphyseon. Ed. Édouard Jeauneau. Corpus Christianorum Continuatio Medievalis 161. Turnhout: Brepols, 1996.

Jubilees. Ed. Robert H. Charles, trad. Orval S. Wintermute. In CHARLESWORTH, James H. (ed.) – The Old Testament Pseudepigrapha. Garden City (NY): Doubleday, 1985, vol. II, pp. 35-154.  

Le fabliau de Cocagne – Ed. Veiko Väänänen. Neuphilologische Mitteilungen 48 (1947), pp. 3-36.

Leggenda del Viaggio di Tre Santi Monaci al Paradiso Terrestre. Ed. Francesco Zambrini. In: Miscellanea di Opuscoli Inediti o Rari dei Secoli XIV e XV. Collezione di Opere Inedite o Rare dei Primi Tre Secoli della Lingua 1. Turim: UTET, 1861, pp. 165-178.

L’estoire del Saint Graal. Ed. Jean-Paul Ponceau. Classiques français du Moyen Âge 120-121. Paris: Honoré Champion, 1997.

Liber Viginti Quattuor Philosophorum. Ed. Françoise Hudry. Corpus Christianorum Continuatio Medievalis 143A. Turnhout: Brepols, 1997.

MESTRE ECKHART – Deutsche Predigten und Traktate. Ed.-trad. Joseph Quint. Munique: Carl Hanser, 1985.

NICOLAU DE CUSA – A Visão de Deus. Ed. Leo Gabriel, trad. João Maria André. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian, 1988.

OTO DE FREISING – Chronica sive Historia de duabus civitatibus. Ed. Adolph Hofmeister. MGH. SS rerum germanicarum in usum scholarum 45. Hannover: Hahnsche Buchhlandlung, 1984.

PEDRO DE CELLE – L’école du cloître. Ed-trad. Gérard de Martel. Sources Chrétiennes 240. Paris: Cerf, 1977.

PLATÃO – Timée. Ed.-trad. Albert Rivaud. Paris: Les Belles Lettres, 1985.

Poema de Mio Cid. Ed. Ian Michael. Madri: Castalia, 1980.

PRÓSPERO DE AQUITÂNIA – Sententiarum ex operibus S. Augustini delibatarum. Patrologia Latina 51. Paris: J.-P-Migne, 1861, cols. 427-496. 

RANULFO HIGDEN – Polychronicon. Ed. Churchill Babington. Rerum Britannicarum Medii Aevi Scriptores 41-I. Londres: Longman, Green, Longman and Roberts, 1865.

Rhetorica ad Herennium. Ed.-trad. Harry Caplan. Loeb Classical Library. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1954.

ROBERTO, O MONGE – Historia Hierosolymitana. Ed. Jacques Bongars. In: Recueil des Historiens des Croisades. Historiens Occidentaux. Paris: Imprimerie Impériale, 1866, vol. III, pp. 721-882.

SÃO BERNARDO – De Consideratione. Ed. Jean Leclercq, Charles Talbot e Henri Rochais. S. Bernardi Opera 3. Roma: Editiones Cistercienses, 1963, pp. 393-493. 

TOMÁS DE AQUINO – Summa contra gentiles. Ed. Leonina. Roma: Desclée et Herder, 1934.

WALTER MAP - De Nugis Curialium. Ed. Montague R. James, trad. Montague R. James, Christopher N. L. Brooke e Roger A. B. Mynors. Oxford: Clarendon, 1983.

Le Zohar. Ed. Yehouda Lev Achlag, trad. Charles Mopsik. Paris: Verdier, 1988.

 

Estudos / Studies

ALBUQUERQUE, Luís de – Os Descobrimentos Portugueses. Lisboa: Alfa, 1985.

CATROGA, Fernando. Memória, História e Historiografia. Coimbra: Quarteto, 2001.

COROMINAS, Joan – Diccionario crítico etimológico castellano e hispánico. Madri: Gredos, 1981, vol. IV.

COSTA DE BEAUREGARD, Olivier – La notion de temps: équivalence avec l’espace. Paris: Vrin, 1983.

CSIKSZENTMIHALYI, Mihaly – Flow: The Psychology of Happiness. Londres: Rider, 2022.

CUNHA, António Geraldo da – Índice Analítico do Vocabulário de Os Lusíadas. Rio de Janeiro / Brasília: Presença / Instituto Nacional do Livro, 1980.

ERNOUT, Alfred; MEILLET, Antoine – Dictionnaire étymologique de la langue latine. Paris: Klincksieck, 1994.

FALCHETTA, Piero – Storia del mappamundo di Fra’ Mauro. Rimini: Imago, 2016.

FEYNMAN, Richard – “Space-Time Approach to Non-Relativistic Quantum Mechanics”. Reviews of Modern Physics 20 (1948), pp. 367-387.

FRANCO JÚNIOR, Hilário – “Concepts of Time in Medieval Portugal: Temporalities and Simultaneities in the Conto de Amaro”. Journal of Medieval Iberian Studies 2 (2010), pp. 51-76.

FRANCO JÚNIOR, Hilário – “Meu, Teu, Nosso: Reflexões Sobre o Conceito de Cultura Intermediária”. In A Eva Barbada. Ensaios de Mitologia Medieval. São Paulo: Edusp, 2010, pp. 27-40.

FRANCO JÚNIOR, Hilário – Em Busca do Paraíso Perdido: as Utopias Medievais. Cotia (SP): Ateliê, 2021.

FREUD, Sigmund – Métapsychologie. Trad. Janine Altounian et al. Œuvres complètes 13. Paris: PUF, 2005, pp. 159-280.

GARDNER, Edmund G. – “Imagination and Memory in the Psychology of Dante”. In WILLIAMS, Mary; ROTHSCHILD, James A. – A Miscellany of Studies in Romance Languages and Literatures Presented to Leon E. Kastner. Cambridge: Heffer, 1932, pp. 275-282.

GODINHO, Vitorino Magalhães – Mito e Mercadoria, Utopia e Prática de Navegar, Séculos XIII-XVIII. Lisboa: Difel, 1990.

GREENE, Brian – O Tecido do Cosmo. O Espaço, o Tempo e a Textura da Realidade. Trad. José Viegas Filho. São Paulo: Companhia das Letras, 2005.

GUERREAU, Alain – “Espace social, espace symbolique: à Cluny au XIe siècle”. In REVEL, Jacques; SCHMITT, Jean-Claude (orgs.) – L’ogre historien. Autour de Jacques Le Goff. Paris: Gallimard, 1998, pp. 167-191.

GUERREAU, Alain – “Il significato dei luoghi nell’Occidente medievale: struttura e dinamica di uno ‘spazio’ specifico”. In CASTELNUOVO, Enrico; SERGI, Giuseppe (orgs.) – Arte e storia nel medioevo. Turim: Einaudi, 2002, vol. I, pp. 201-239.

JAMMER, Max – Concepts of Space. The History of Theories in Physics. Cambridge (Mass.): Harvard University Press, 1954.

JUNG, Carl G. – “A Sincronicidade”. In A Dinâmica do Inconsciente. Trad. Mateus Ramalho Rocha. Obras completas de C. G. Jung VIII. Petrópolis: Vozes, 1984, pp. 524-534.

KRUS, Luís – A Concepção Nobiliárquica do Espaço Ibérico (1280-1380). 2ª edição. Lisboa: Fundação Calouste Gulbenkian -Instituto de Estudos Medievais, 2024.

LAROUSSERIE, David – “Au-delà d’Einstein. La révolution de l’espace-temps”. Sciences et Avenir 704 (2005), pp. 52-62.

LE GOFF, Jacques – Une vie pour l’histoire. Paris: La Découverte, 2010.

MENDRAS, Henri – Sociedades Camponesas. Trad. Maria José da Silveira Lindoso. Rio de Janeiro: Zahar, 1978.

MIJOLLA, Alain (dir.) – Dictionnaire international de la psychanalyse. Paris: Calmann-Lévy, 2002, 2 vols.

PATCH, Howard R. – “The Tradition of the Goddess Fortuna in Medieval Philosophy and Literature”. Smith College Studies in Modern Languages 3 (1922), pp. 179-235.

SCAFI, Alessandro – “Il Paradiso Terrestre di Fra’ Mauro”.  Storia dell’arte 93-94 (1998), pp. 411-419.

SCHMITT, Jean-Claude – Les rythmes au Moyen Âge. Paris: Gallimard, 2016.

SIEBOLD, Jim – “Ebstorf Mappamundi”. In: <https://www.myoldmaps. com/early-medieval-monographs/224-the-ebstorf-mappamundi/>, consultado em 11/11/ 2024.

SMITH, Trevor R. – “Ranulf Higden’s Polychronicon and Continuations: Texts and Manuscripts”. Traditio 79 (2024), pp. 257-348.

VON DER BRINCKEN, Anna-Dorothee – “Mappa Mundi und Chronographia: Studien zur imago mundi des abendlandischen Mittelalters”. Deutsches Archiv fur Erforschung des Mittelalters 24 (1968), pp. 118-186.

WESTREM, Scott D. – “Geography and Travel”. In BROWN, Peter (ed.) – A Companion to Chaucer. Oxford: Blackwell, 2000, pp. 195-217.

WOLF, Armin – “Die Ebstorfer Weltkarte als Denkmal eines mittelalterlichen Welt-und Geschichtsbildes”. Geschichte in Wissenschaft und Unterricht 8 (1957), pp. 204-215. 

WOLF, Armin – “The Ebstorf Mappamundi and Gervase of Tilbury: The Controversy Revisited”. Imago Mundi 64 (2012), pp. 1-27.

Downloads

Não há dados estatísticos.

Downloads

Publicado

2025-06-30

Como Citar

Júnior, H. F. (2025). Em outra dimensão: O espaço e o tempo imaginários na Europa medieval. Medievalista, (38), 15–45. https://doi.org/10.34619/bhfm-8quh